Większość początkujących pomija jedno pytanie: kto właściwie stoi po drugiej stronie transakcji. Giełda nie jest ani bankomatem z zyskami, ani kasynem. To rynek, na którym cenę ustalają zlecenia innych ludzi i instytucji. Kto tego nie rozumie, kupuje „bo rośnie” i wpada w panikę, gdy zaczyna spadać. Poniżej wyjaśnione jest, jak działa Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie, co się na niej handluje i jak wygląda droga od otwarcia rachunku do pierwszego zlecenia.
Czym jest giełda papierów wartościowych
Giełda to zorganizowany rynek, na którym spotykają się chętni do kupna i sprzedaży papierów wartościowych. W Polsce główną giełdą jest GPW w Warszawie, działająca od 1991 roku. Sama jest spółką, a od 2010 roku jej akcje również są notowane na jej własnym parkiecie.
Giełda pełni dwie role. Po pierwsze, pozwala firmom pozyskać kapitał, czy to przez emisję akcji (np. przy debiucie, czyli IPO), czy przez obligacje. Po drugie, umożliwia inwestorom handel między sobą, co nazywa się rynkiem wtórnym. Z punktu widzenia zwykłego inwestora liczy się głównie ta druga funkcja.
Kupując akcje na sesji, płaci się inwestorowi, który je sprzedaje, a nie spółce. Spółka dostaje pieniądze tylko wtedy, gdy sama emituje nowe papiery.
Co można kupić na GPW
Oferta jest szersza, niż sugeruje samo słowo „akcje”, ale kilka instrumentów dominuje.
Akcje
Akcja to udział we własności spółki. Kto ją posiada, jest jej współwłaścicielem, choć przy kilkudziesięciu akcjach nikt nie zauważy tego po wpływie na decyzje firmy.
Zarobić można na dwa sposoby: na wzroście kursu albo na dywidendzie, czyli części zysku wypłacanej akcjonariuszom. Dywidenda nie jest obowiązkowa. O jej wypłacie decyduje walne zgromadzenie, a część spółek, zwłaszcza rozwijających się, w ogóle jej nie wypłaca.
Ryzyko jest po drugiej stronie tego samego równania. Kurs może spaść o kilkadziesiąt procent, a w skrajnym przypadku, przy upadłości spółki, akcje tracą praktycznie całą wartość.
Do oceny ogólnej kondycji rynku służą indeksy. WIG20 skupia największe spółki, mWIG40 średnie, a sWIG80 mniejsze. Indeks WIG obejmuje szerszy rynek.
ETF-y, obligacje i instrumenty pochodne
ETF to fundusz notowany na giełdzie jak zwykła akcja. Odwzorowuje zazwyczaj jakiś indeks, więc jedną transakcją kupuje się cały koszyk spółek. Dla początkujących to często rozsądniejszy start niż wybieranie pojedynczych firm.
Obligacje to w praktyce pożyczka udzielona emitentowi, który zobowiązuje się zwrócić kapitał i wypłacać odsetki. Handel nimi odbywa się m.in. na rynku Catalyst. Ryzyko zależy od wiarygodności emitenta i bywa niedoszacowane.
Są jeszcze kontrakty terminowe i opcje. To instrumenty z dźwignią, na których można szybko stracić więcej, niż wynosił wkład początkowy. Nie jest to miejsce na pierwsze kroki.
Jak wygląda handel podczas sesji
Arkusz zleceń i powstawanie ceny
Każdy papier ma swój arkusz zleceń. Po jednej stronie stoją oferty kupna z ceną, jaką kupujący gotowi są zapłacić, po drugiej oferty sprzedaży. Do transakcji dochodzi, gdy zlecenie kupna i sprzedaży się spotykają. Kurs to po prostu cena ostatniej takiej transakcji, a nie żadna „prawdziwa wartość”.
Różnica między najwyższą ceną kupna a najniższą ceną sprzedaży to spread. Przy dużych, często handlowanych spółkach wynosi grosze. Przy małych i mało płynnych potrafi wynosić kilka procent, co od razu zjada część potencjalnego zysku.
Dlatego liczy się płynność, czyli ilość obrotu. Im jest większa, tym łatwiej kupić i sprzedać po cenie zbliżonej do kursu. Przy małych spółkach zdarza się, że chętnych na sprzedaż po rozsądnej cenie po prostu nie ma.
Notowania odbywają się w dni robocze, mniej więcej od 9:00 do 17:00. Otwarcie i zamknięcie sesji opierają się na aukcji, w której wszystkie zlecenia składane przed startem są zbierane i realizowane po jednym kursie.
Rodzaje zleceń
Od tego, jakie zlecenie zostanie złożone, zależy cena transakcji. Najczęściej spotykane są trzy rodzaje:
- zlecenie z limitem ceny – kupno nie drożej lub sprzedaż nie taniej niż wskazana kwota,
- zlecenie PKC (po każdej cenie) – realizowane od razu po aktualnych cenach z arkusza,
- zlecenia z limitem aktywacji (stop) – uruchamiają się dopiero po osiągnięciu określonego kursu, często służą do ograniczania strat.
Początkującym najbezpieczniej jest używać limitu ceny. PKC na mało płynnym papierze potrafi zrealizować się po cenie dużo gorszej, niż wynikała z ekranu chwilę wcześniej.
Samo rozliczenie transakcji nie następuje natychmiast, trwa kilka dni. Papiery trafiają jednak na rachunek, a środki są blokowane na czas zlecenia, więc w praktyce ten opóźniony etap jest niemal niewidoczny.
Kto pilnuje porządku
Indywidualny inwestor nie handluje na giełdzie bezpośrednio, tylko przez dom maklerski. Rachunek maklerski może prowadzić wyspecjalizowany broker albo bank. Zlecenia z platformy trafiają do systemu giełdy, a tam są dopasowywane do ofert drugiej strony.
Nadzór nad rynkiem sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). Rozliczeniem transakcji i rejestrem papierów zajmuje się Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW). Oznacza to, że papiery nie znikają razem z domem maklerskim, bo są zapisane na rachunku w systemie depozytowym.
Jak zacząć krok po kroku
- Wybór domu maklerskiego lub banku z rachunkiem maklerskim. Porównać warto prowizje, wygodę platformy i dostępne rynki.
- Założenie rachunku przez internet, zwykle z weryfikacją tożsamości online lub przelewem weryfikacyjnym.
- Wpłata środków na rachunek.
- Wybór instrumentu, np. ETF-a na szeroki indeks albo konkretnej spółki po przeczytaniu jej raportów.
- Złożenie zlecenia z limitem ceny i sprawdzenie, czy zostało zrealizowane.
Warto też wiedzieć o kontach IKE i IKZE. Pozwalają inwestować z preferencjami podatkowymi, ale wiążą się z ograniczeniami wypłaty. Dla długoterminowego oszczędzania mogą być opłacalne.
Koszty i podatki
Podstawowy koszt to prowizja od transakcji, zwykle procent od wartości zlecenia, często z ustaloną kwotą minimalną. Przy małych kwotach minimum potrafi znacząco podnieść realny koszt, więc przed wyborem brokera trzeba sprawdzić tabelę opłat. Do tego mogą dochodzić opłaty za prowadzenie rachunku, choć u wielu brokerów są symboliczne albo zerowe.
Zyski kapitałowe, zarówno ze sprzedaży papierów, jak i z dywidend, podlegają obecnie 19% podatkowi. Podatek od dywidendy jest zazwyczaj pobierany automatycznie, natomiast zysk ze sprzedaży rozlicza się samodzielnie w rocznym zeznaniu, przy czym broker wystawia stosowne informacje. Straty z jednych transakcji można w ramach roku pomniejszać o zyski z innych.
Najczęstsze błędy na starcie
- Inwestowanie pieniędzy, które mogą być potrzebne w ciągu kilku miesięcy.
- Kupowanie pojedynczej spółki za całą kwotę zamiast rozłożenia ryzyka.
- Decyzje podejmowane po jednej wiadomości z internetu lub „gorącej” rekomendacji.
- Handel na mało płynnych walorach z dużym spreadem.
- Pomijanie kosztów prowizji przy częstych, drobnych transakcjach.
Na początek warto zacząć od kwoty, której chwilowy spadek o 30% nie zmieni niczyjego życia. Wtedy nauka na własnych błędach kosztuje niewiele, a wiedza o tym, jak rynek reaguje, jest warta więcej niż pierwszy zysk.
